گروه نجوم سها (دانشگاه تبریز)

تاریخ نجوم ایرانی

ایران از دیر­باز چه در دوران باستان و چه بعد از اسلام منجّمانی بزرگ و بر پهنه­ی دانش نجوم تسلّطی باورنکردنی داشته است که امروز در مطالعه­ی تاریخ نجوم نامی از ایران نمی بینیم…

متأسّفانه آثار منجمان و ریاضی­دانان دوره­ی باستان و قبل از اسلام در میان جنگ ها و چپاول هایی چون حمله­ی اعراب و ویرانگری مغول از بین رفته است. امّا در آثاری که از این تاراج ها جان سالم به در برده اند نشانه­هایی شگفت انگیز از دانش نجوم ایرانیان باستان می­توان دید:

ایرانیان قدیم چهار فرمانروا برای آسمان انتخاب کرده بودند:

1. تیشتر (شِعرای یمانی) یا کلب الجبّار که این ستاره فرمانده ی آسمان خراسان بود.

2. ستوئس (الدبران) : ستاره ی آلفای صورت فلکی ثور که فرمانده ی خوروران بود.

3. وِنِنت (وگا) در صورت فلکی نسر­طایر فرمانده ی نیمروز (جنوب، سیستان و زابل و. . .  ) بود.

4. هیپتوایرنگ (دب اکبر) : فرمانده ی باختر(شمال)

در اوستا تیشتر به صورت «تیشتریه» آمده است و این ستاره همان شعرای یمانی است. در اوستا آمده است : «ما ستاره ی تیشتر درخشان و باشکوه را می ستاییم که اهورامزدا او را نگهبان همه­ی ستارگان برگزید»

یکی از نکات قابل توجّه این است که ایرانیان باستان تیشتر را نگهبان و برتر از همه ی ستارگان می دانند و ما امروز می دانیم که تیشتر یا شعرای یمانی یا شباهنگ پرنورترین ستاره ی آسمان شب است.

و امّا نکته ی جالب دیگر این که امروزه دانشمندان دریافته­اند که دو ستاره­ی شعرای یمانی و وگا از نظر مشخصّات شبیه یکدیگرند. هر دو با 10000 درجه­ی کلوین دمای سطحی از نوع A0 و از یک خانواده اند. چنین تشابهی بین ستارگان دیگر نادر است و انتخاب آنان از سوی ایرانیان در 2700 سال پیش به عنوان فرمانراویان دو نقطه­ی آسمان بی مورد نبوده است.

در «بن­دهشن» (آغاز خلقت) که کتابی پهلوی است  مشخصّات و نام ستارگان و نام ماه­ها و صورفلکی و مسیر حرکت و تقارن و نام یکایک منازل ماه و . . . ذکر شده است. همچنین ایرانیان از نخستین مخترعان قطب نما با 32 جهت بوده اند(قطب نمای چینی ها 24 جهت داشت).  

در افسانه های کهن ایران آمده است که اسفندیار رویین­تن به هنگام حرکت برای نبرد با اژدها از پیکانی آهنین سود می جست که جهت را نشان می داد.

از دیگر اختراعات آنان در زمینه­ی نجوم تکمیل استرلاب، شاخص خورشیدی، ابزار نمایش و پردازش حرکت ستارگان و  بود. در تاریخ سلسله­ی پادشاهی «یُوان» در چین مندرج شده است که برای تأسیس رصدخانه­ی پکن تعدادی ابزار رصدی از رصدخانه­ی مراغه در ایران خریداری شده است. از جمله­ی این ابزارها : ذات الحق، عضاده (الیداد)، دولوله­ی رصد (که چینی ها آن را وانگ تونگ نامیدند)، صفحه ای با ساعت­های مساوی، کره­ی سماوی، کره­ی زمین و تورکتوم(نشان دهنده­ی حرکت استوا نسبت به افق) هستند.   

  ویژگی های دانش نجوم در بابل جدید(بعد از تصرف آن به وسیله ی ایرانیان) و ایران:         

 ۱. رصد منظم و تاریخ دار و مدون ماه گرفتگی و خورشید گرفتگی                   

  ۲.محاسبه ی دوره ها

  ۳.پیش بینی ماه گرفتگی و خورشید گرفتگی

 ۴تقسیم بندی منطقه البروج به به دوازده برج سی درجه ای

۵. پیدایش و گسترش اختر شنا سی زاییچه ای و طالع بینی

۶.پیدایش و گسترش نجوم ریاضی 

چراغی است مرتیره شب را بسیچ

به بد تا توانی تو هرگز مپیچ

دو روز و دو شب روی ننمایدا

همانا که گردش بفرسایدا

پدید آید آنگاه باریک و زرد

چو پشت کسی کو غم عشق خورد

چو بیننده دیدارش از دور دید

هم اندر زمان او شود ناپدید

دگر شب نمایش کند پیشتر

تو را روشنایی دهد بیشتر

به دو هفته گردد تمام و درست

بدان بازگردد که بود از نخست

بود هر شبانگاه باریکتر

به خورشید تابنده نزدیکتر

بدینسان نهادش خداوند داد

بود تا بود هم بدین یک نهاد

فردوسی در این ابیات که در آغاز شاهنامه و در آفرینش ماه آورده است به خوبی اهله ی ماه را توضیح داده است. از آنجا که ماه نوری از خودش ندارد و نور خورشید را منعکس می کند در هر لحظه فقط نصف ماه روشن است. چون ماه به دور زمین می گردد بسته به این که چه مقدار از سطح روشن ماه به سمت زمین است ما شکل های مختلفی از ماه که آن را اهله ی ماه می گویند می بینیم. در ماه نو که سطح تاریک ماه به سطح زمین است ما آن را نمی توانیم ببینیم(همان طور که فردوسی در بیت دوم آورده است.) همچنان که ماه به سفرش ادامه می دهد از جلو خورشید کنار می رود و ما کم کم هلال نازکی از آن را به سختی می توانیم ببیینیم(ابیات سوم و چهارم). کم کم قسمت بیشتری از آن را می بینیم(بیت پنجم) تا این که در حدود دو هفته بعد از ماه نو قسمت قابل رؤیت ماه دیده می شود (بیت ششم). با ادامه ی حرکت ماه به خورشید نزدیک تر می شود و به تدریج ما قسمت کمتری از آن را می بینیم تا بعد ازاین دوره ی  29 روزه یک بار دیگر طرف تاریکش را به سوی زمین بچرخاند(بیت هفتم).